Sanskrit Class 9 Chapter 4 Question Answer Sharada न खलु वयस्तेजसो हेतुः

← Back to Class 9 Sanskrit Sharada

Sanskrit Class 9 Chapter 4 Question Answer – न खलु वयस्तेजसो हेतुः विद्यार्थियों को अध्याय के प्रश्नों और उत्तरों को सरल एवं स्पष्ट भाषा में समझने में मदद करता है। इस अध्याय में महान क्रान्तिकारी खुदीराम बोस के साहस, देशभक्ति, त्याग और स्वतंत्रता के लिए उनके संघर्ष का वर्णन किया गया है। यह पाठ विद्यार्थियों को सिखाता है कि साहस, दृढ़ संकल्प और देशप्रेम के लिए आयु बाधा नहीं होती। यहाँ सभी प्रश्नों के उत्तर पाठ के आधार पर आसान भाषा में दिए गए हैं, ताकि विद्यार्थी अध्याय को समझने के साथ-साथ परीक्षा की तैयारी भी अच्छी तरह कर सकें।

Sanskrit Class 9 Chapter 4 Question Answer Sharada न खलु वयस्तेजसो हेतुः

सार्थं शब्देन भाषत

१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत —

(क) खुदीरामस्य जन्म कुत्र अभवत्?

उत्तरम् – खुदीरामस्य जन्म बङ्गप्रान्ते मेदिनीपुरजनपदे मोहोबनीग्रामे अभवत्।

(ख) खुदीरामः किमर्थं व्यथितः भवति स्म?

उत्तरम् – खुदीरामः देशवासिषु जायमानान् अत्याचारान् दृष्ट्वा व्यथितः भवति स्म।

(ग) सत्येन्द्रनाथः किम् उपदिष्टवान्?

उत्तरम् – सत्येन्द्रनाथः उपदिष्टवान् यत् क्रान्तिकार्यं कर्तुं शरीरं वज्रसदृशं दृढं, बुद्धिः असिधारा इव तीक्ष्णा, मनः गङ्गाजलमिव निर्मलं भवेत्।

(घ) खुदीरामः कदा पर्यन्तं पात्राणं न धरिष्यामि इति प्रतिज्ञातवान्?

उत्तरम् – खुदीरामः प्रतिज्ञातवान् यत् यावत् भारतम् आङ्ग्लशासनात् मुक्तं न भविष्यति तावत् पादत्राणं न धरिष्यामि।

(ङ) किमर्थं न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः च चकिताः?

उत्तरम् – मृत्युदण्डस्य उद्घोषणं श्रुत्वा अपि खुदीरामस्य मुखे भयं दुःखं वा नासीत्, प्रत्युत प्रसन्नता शान्तिः तृप्तिः तेजः च आसीत्। तत् दृष्ट्वा न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः च चकिताः।

२. अधः प्रदत्तेषु वाक्येषु हि वाक्यं सत्यं हि च असत्यम् इति सूचयत —

(क) देशभक्तानां जीवनं राष्ट्राय समर्पितं भवति। (सत्यम् / असत्यम्)

उत्तरम् – सत्यम्

(ख) निर्दयः किङ्ग्जफोर्ड् बालान् अपि दण्डयति स्म। (सत्यम् / असत्यम्)

उत्तरम् – सत्यम्

(ग) खुदीरामस्य आक्रमणेन किङ्ग्सफोर्डः मृतः। (सत्यम् / असत्यम्)

उत्तरम् – असत्यम्

(घ) खुदीरामः किङ्ग्सफोर्ड-महोदयस्य रथस्य उपरि विस्फोटकं क्षिप्तवान्। (सत्यम् / असत्यम्)

उत्तरम् – सत्यम्

(ङ) खुदीरामः बालानां सङ्घटनं कृत्वा पदयात्राम् आयोजयति स्म। (सत्यम् / असत्यम्)

उत्तरम् – सत्यम्

३. अधः प्रदत्तानां संवत्सराणां शब्दानाम् अङ्कैः सह मेलनं कुरुत —

• (क) सप्तचत्वारिंशदधिक-नवदशशततमं वर्षम् — १. १९०५
• (ख) अष्टाधिक-नवशततमं वर्षम् — २. १८८९
• (ग) पञ्चाशदुत्तर-पञ्चशततमं वर्षम् — ३. १९४७
• (घ) पञ्चाधिक-पञ्चाशदधिक-नवशततमं वर्षम् — ४. १९०८
• (ङ) नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमं वर्षम् — ५. १९५०

उत्तरम् –

४. अधः प्रदत्तानि पदानि आधृत्य चित्रं दृष्ट्वा पञ्च वाक्यानि लिखत —

(क) ……………………………………………………………………………..
……………………………………………………………………………. ।

(ख) ……………………………………………………………………………..
……………………………………………………………………………. ।

(ग) ……………………………………………………………………………..
……………………………………………………………………………. ।

(घ) ……………………………………………………………………………..
……………………………………………………………………………. ।

(ङ) ……………………………………………………………………………..
……………………………………………………………………………. ।

उत्तरम् –

• (क) उद्यानम् अस्ति, यत्र सूर्यः उदयति, गगने मेघाः दृश्यन्ते।
• (ख) उद्याने वृक्षाः सन्ति, पक्षिणः च गगने विहरन्ति।
• (ग) उद्यानस्य मध्ये पुष्पाणि विकसन्ति, बालकाः क्रीडन्ति।
• (घ) दूरे पर्वताः गृहाणि च दृश्यन्ति, सर्वत्र स्वच्छता वर्तते।
• (ङ) उद्याने पुष्पाणि विकसन्ति, सर्वत्र स्वच्छता अस्ति।

५. सन्धिच्छेदं कुरुत —

(क) इत्यादयः = ………………………. + ……………………….

उत्तरम् – इति + आदयः

(ख) सर्वेऽपि = ………………………. + ……………………….

उत्तरम् – सर्वे + अपि

(ग) कश्चित् = ………………………. + ……………………….

उत्तरम् – कः + चित्

(घ) प्रत्येकम् = ………………………. + ……………………….

उत्तरम् – प्रति + एकम्

(ङ) वयस्तेजसः = ………………………. + ……………………….

उत्तरम् – वयः + तेजसः

(च) अचिरादेव = ………………………. + ……………………….

उत्तरम् – अचिरात् + एव

६. विग्रहवाक्यं दृष्ट्वा पाठ्यपुस्तकात् समस्तपदानि चिन्त्वा पूरयत —

(क) देशस्य भक्ताः — ………………………………………….

उत्तरम् – देशभक्ताः

(ख) बालः च क्रान्तिवीरः च — ………………………………………….

उत्तरम् – बालक्रान्तिवीरः

(ग) वज्रेण सदृशम् — ………………………………………….

उत्तरम् – वज्रसदृशम्

(घ) असेः धारा — ………………………………………….

उत्तरम् – असिधारा

(ङ) मृत्युः एव दण्डः — ………………………………………….

उत्तरम् – मृत्युदण्डः

(च) न साधारणतः — ………………………………………….

उत्तरम् – असाधारणः

(छ) निर्गता दया यस्मात् सः — ………………………………………….

उत्तरम् – निर्दयः

७. लङ्लकारः, क्तवतुप्रत्ययः, स्म, क्तप्रत्ययः – एते सर्वेऽपि भूतकालं सूचयन्ति । अधः प्रदत्तानि वाक्यानि सूचनानुसारं परिवर्तयत —

यथा — खुदीरामः हुतात्मा जातः।
(लङ्लकारतः)
खुदीरामः हुतात्मा अजायत।

(क) वन्दे मातरम् इत्यादयः घोषणाः भवन्ति स्म। (लङ्लकारतः)

उत्तरम् – वन्दे मातरम् इत्याद्यतः घोषणाः अभवन्।

(ख) सत्येन्द्रनाथः खुदीरामम् उपादिशत्। (क्तवतुप्रत्ययतः)

उत्तरम् – सत्येन्द्रनाथः खुदीरामम् उपदिष्टवान्।

(ग) सः नवमीं कक्षां पूर्णां कर्तुं न शक्तवान्। (लङ्लकारतः)

उत्तरम् – सः नवमीं कक्षां पूर्णां कर्तुं न अशक्नोत्।

(घ) क्रान्तिवीराः आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कम् अजनयन्। (स्म)

उत्तरम् – क्रान्तिवीराः आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कं जनयन्ति स्म।

(ङ) प्रफुल्लः भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारं कृतवान्। (लङ्लकारतः)

उत्तरम् – प्रफुल्लः भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारम् अकरोत्।

८. पाठे कदाचित्, कस्यचित्, इति एवंविधानि पदानि सन्ति। एतानि ‘चित्’ प्रत्यययुक्तानि अव्ययानि भवन्ति। एतानि पदानि विशेषणानि भवन्ति। चित् प्रत्ययस्य योजनेन अर्थे अनिश्चयस्य भावः सूच्यते।

यथा —

• का + चित् = काचित्
• कस्य + चित् = कस्यचित्
• केन + चित् = केनचित्
• कुत्र + चित् = कुत्रचित्
• कस्मात् + चित् = कस्माच्चित्
• कुतः + चित् = कुतश्चित्
• कथं + चित् = कथञ्चित्
• का + चित् = काचित्
• कः + चित् = कश्चित्
• किं + चित् = किञ्चित्

उदाहरणानुसारं चित्-प्रत्ययान् पदानि प्रयुज्य रिक्तस्थाने पूर्णवाक्यं लिखत —

कश्चित्, काचित्, किञ्चित्, कुत्रचित्, कदाचित्

(क) बालकः गच्छति।

उत्तरम् – कश्चित् बालकः गच्छति।

(ख) बालिका गच्छति।

उत्तरम् – काचित् बालिका गच्छति।

(ग) फलं खादतु।

उत्तरम् – किञ्चित् फलं खादतु।

(घ) लेखनी लुप्ता।

उत्तरम् – कुत्रचित् लेखनी लुप्ता।

(ङ) सः आगच्छेत्।

उत्तरम् – कदाचित् सः आगच्छेत्।

स्वाध्यायः

प्रश्नः १. अधः प्रदत्तानि युगलपदानि अव्ययानि सन्ति। तेषां प्रयोगः अधः प्रदत्तेषु वाक्येषु प्रदर्शितः। ध्यानेन पठित्वा रिक्तस्थानानि च पूरयतु —

यथा — स्वामी विवेकानन्दः उक्तवान् यत् सामर्थ्यमेव जीवनं दुर्बलत्वं मृत्युः इति।

यदा कृष्णः शङ्खनादं कृत्वान् तदा दुर्योधनादीनां हृदयावनं कम्पितवान्।

यावत् भूत्तले वृक्षाः भवन्ति तावत् रामकथा प्रचलिष्यति।

यद्यपि मेघाः सन्ति तथापि वृष्टिः न भवति।

(क) सुभाषचन्द्रः वदति ………………………… भवन्तः मह्यं रुधिरं यच्छन्तु अहं भवद्भ्यः स्वातन्त्र्यं प्रयच्छामि …………………………।

उत्तरम् – सुभाषचन्द्रः वदति यदा भवन्तः मह्यं रुधिरं यच्छन्तु अहं भवद्भ्यः स्वातन्त्र्यं प्रयच्छामि तदा।

(ख) ………………………… अर्जुनः भीष्मद्रोणादीन् अपश्यत् ………………………… शोकं प्राप्नोत्।

उत्तरम् – यदा अर्जुनः भीष्मद्रोणादीन् अपश्यत् तदा शोकं प्राप्नोत्।

(ग) श्रीरामः भरतम् उक्तवान् ………………………… जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी …………………………।

उत्तरम् – श्रीरामः भरतम् उक्तवान् यथा जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी तथा।

(घ) ………………………… भरतः अयोध्यां प्राप्तवान् ………………………… श्रीरामः तत्र निवासीत्।

उत्तरम् – यदा भरतः अयोध्यां प्राप्तवान् तदा श्रीरामः तत्र निवासीत्।

(ङ) ………………………… खुदीरामाय मृत्युदण्डः उद्घोषितः ………………………… सः प्रसन्नः आसीत्।

उत्तरम् – यद्यपि खुदीरामाय मृत्युदण्डः उद्घोषितः तथापि सः प्रसन्नः आसीत्।

(च) ………………………… वृष्टिः भवति ………………………… कृषकाः सन्तुष्टाः भवन्ति।

उत्तरम् – यदा वृष्टिः भवति तदा कृषकाः सन्तुष्टाः भवन्ति।

(छ) ………………………… खुदीरामः बालः ………………………… सः देशकार्यं कृतवान्।

उत्तरम् – यद्यपि खुदीरामः बालः तथापि सः देशकार्यं कृतवान्।

(ज) ………………………… कार्यं करोति ………………………… फलं प्राप्नोति।

उत्तरम् – यथा कार्यं करोति तथा फलं प्राप्नोति।

(झ) प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां ………………………… विस्फोटकं प्रक्षिप्तम् ………………………… किङ्ग्सफोर्डः न मृतः।

उत्तरम् – यद्यपि प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां विस्फोटकं प्रक्षिप्तम् तथापि किङ्ग्सफोर्डः न मृतः।

(ञ) ………………………… अध्ययनं सुदृढं भवति ………………………… ज्ञानं विकसितं भवति।

उत्तरम् – यदा अध्ययनं सुदृढं भवति तदा ज्ञानं विकसितं भवति।

(ट) ………………………… खुदीरामः आङ्ग्लानां हस्तगतः ………………………… सः ततः बहिरागतः।

उत्तरम् – यद्यपि खुदीरामः आङ्ग्लानां हस्तगतः तथापि सः ततः बहिरागतः।

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्

१. भगतसिंहः, मङ्गलपाण्डे, चन्द्रशेखरः, लक्ष्मीबाई, बालगङ्गाधरतिलकः इत्येतेषां क्रान्तिवीराणां जीवनचरितं संगृह्य ततः एवं घटनां कक्षायां वर्णयत।

उत्तरम् – Students can collect information and narrate one event in class.

• भगतसिंहः देशस्य स्वातन्त्र्याय आत्मबलिदानं कृतवान्।
• मङ्गलपाण्डे प्रथमः सैनिकः आसीत् यः आङ्ग्लानां विरुद्धं शस्त्रं प्रक्षिप्तवान्।
• चन्द्रशेखरः ‘आजाद्’ इति नाम्ना प्रसिद्धः आसीत्, सः मृत्युपर्यन्तं आत्मसमर्पणं न कृतवान्।
• लक्ष्मीबाई: झाँसीराणी आसीत्, या युद्धभूमौ वीरगतिं प्राप्तवती।
• बालगङ्गाधरतिलकः ‘स्वराज्यं मम जन्मसिद्धं अधिकारः’ इति घोषणां कृतवान्।

२. पाठे विद्यमानानि अव्ययपदानि संगृह्य दश (१०) वाक्यानि रचयत।

उत्तरम् –

• १. यदा सूर्यः उदयति तदा पक्षिणः कूजन्ति।
• २. यावत् वृक्षाः सन्ति तावत् छाया अस्ति।
• ३. यद्यपि मेघाः सन्ति तथापि वृष्टिः न भवति।
• ४. कदाचित् छात्राः उद्यानं गच्छन्ति।
• ५. कुत्रचित् लेखनी लुप्ता।
• ६. कश्चित् बालकः क्रीडति।
• ७. काचित् बालिका नृत्यति।
• ८. किञ्चित् फलम् खादतु।
• ९. यथा कार्यं करोति तथा फलं प्राप्नोति।
• १०. यद्यपि कठिनः प्रश्नः तथापि छात्रः उत्तरं दत्तवान्।

३. खुदीरामस्य जन्म नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमं वर्षे (१८८९) दिसम्बरमासस्य तृतीये दिनाङ्के अभवत्। एवंप्रकारेण स्वविषये लिखन्तु।

(क) मम जन्म ……………………………………… अभवत्।

उत्तरम् – मम जन्म द्विसहस्रविंशतितमे वर्षे अगस्तमासस्य पञ्चविंशे दिनाङ्के अभवत्।

(ख) पितुः जन्म ………………………………………. अभवत्।

उत्तरम् – पितुः जन्म एकोनविंशतिशततमं वर्षे मे मासे अभवत्।

(ग) मातुः जन्म ………………………………………. अभवत्।

उत्तरम् – मातुः जन्म एकोनविंशतिशततमं वर्षे जूनमासे अभवत्।

(घ) भ्रातुः जन्म ………………………………………… अभवत्।

उत्तरम् – भ्रातुः जन्म द्विसहस्रविंशतितमे वर्षे जनवरीमासे अभवत्।

(ङ) भगिन्याः जन्म …………………………………… अभवत्।

उत्तरम् – भगिन्याः जन्म द्विसहस्रविंशतितमे वर्षे मार्चमासे अभवत्।

४. पारा-अलम्पिक्स् स्पर्धायां कस्यापि एकस्य यशस्विनः प्रतिभागिनः विषये शिक्षकस्य पुरतः स्वरं श्रावयत।

उत्तरम् – अवनी लेखरा पारा-अलम्पिक्स् स्पर्धायां स्वर्णपदकं प्राप्तवती। सा भारतस्य गौरवं वर्धयति। तस्याः साहसं परिश्रमः च सर्वेभ्यः प्रेरणां ददाति।

५. नृत्यसङ्गीतादिक्षेत्रेषु कस्यापि एकस्य जनप्रियस्य कलाकारस्य विषये पञ्चवाक्यानि लिखित्वा शिक्षकान् दर्शयत।

उत्तरम् –

• लता मङ्गेशकरा भारतस्य सुप्रसिद्धा गायिका आसीत्।
• सा सहस्राधिकानि गीतानि अगायत्।
• तस्य स्वरः मधुरः आसीत्।
• भारतीयसङ्गीतक्षेत्रे तस्य योगदानं महान् आसीत्।
• जनाः तां ‘स्वरकोकिला’ इति नाम्ना सम्बोधयन्ति।

Disclaimer: The content that is present on our website is based on the NCERT Class 9 Sanskrit शारदा textbook and is provided for educational purposes only. All the content and images have been taken from Sanskrit Class 9 NCERT Textbook Sharada and CBSE Support material. Images and content shown above are the property of individual organizations and are used here for reference purposes only. To make it easy to understand, some of the content and images are generated by AI and cross-checked by the teachers.

← Back to Class 9 Sanskrit Sharada