Sanskrit Class 9 Chapter 2 Question Answer Sharada सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।

← Back to Class 9 Sanskrit Sharada

Sanskrit Class 9 Chapter 2 Question Answer – सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः विद्यार्थियों को अध्याय के प्रश्नों और उत्तरों को सरल एवं स्पष्ट रूप में समझने में मदद करता है। इस अध्याय में सुख, धर्म, अर्थ, कर्तव्य और जीवन में सही आचरण के महत्व को समझाया गया है। यहाँ सभी प्रश्नों के उत्तर पाठ के आधार पर आसान भाषा में दिए गए हैं, जिससे विद्यार्थी विषय को समझने के साथ-साथ परीक्षा की तैयारी भी प्रभावी ढंग से कर सकते हैं।

Sanskrit Class 9 Chapter 2 Question Answer सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।

सर्वं शब्देन भासते

अत्र इदम् अवधेयम्

चक्रवृद्ध्यंशम्

चक्रवृद्ध्यंशम् तादृशः वृद्ध्यंशः वर्तते यस्मिन् मूलधनेन सह वृद्ध्यंशस्य उपरि अपि वृद्ध्यंशः अर्ज्यते। येन कालान्तरेण धनस्य वृद्धिः अतिशीघ्रं भवति।

यथा — यदि भवान् 1000 निवेशं करोति, तत्र 10% वार्षिकं वृद्ध्यंशम् अर्जयति तर्हि प्रथमवर्षस्य अन्ते भवान् आहत्य 1100 धनं प्राप्स्यति। द्वितीयवर्षे 1000 इत्यस्य स्थाने 1100 राशेः उपरि वृद्ध्यंशं प्राप्स्यति। अनेन द्वितीयवर्षस्य अन्ते भवतः राशिः आहत्य `1210 यावत् वर्धते।

चक्रवृद्ध्यंशः कथं कार्यं करोति? इति अनया सारण्या स्पष्टं भविष्यति —

वर्ष आरम्भिकधनम्

सारः —

• निवेशितं मूलधनम् — 1,000
• वार्षिकः चक्रवृद्ध्यंशः — 10%
• दशवर्षानन्तरं धनस्य मूल्यम् — 2,593.74

निष्कर्षः — अनेन इदं सिद्धं यत् चक्रवृद्ध्या निवेशितं धनं शीघ्रं वर्धते यतोहि निवेशकर्ता न केवलं स्वस्य मूलधनस्य अपितु अर्जितवृद्ध्यंशस्य अपि उपरि वृद्ध्यंशम् अर्जयति। दीर्घकालीनसञ्चयस्य निवेशस्य च कृते एतत् किञ्चन सशक्तं साधनमस्ति।

गणनाकार्यम् (छात्राः कुर्वन्तु) — उपर्युक्तगणनायाः आधारेण `1000 निवेशितस्य मूलधनस्य पञ्चदशवर्षेषु विंशतिवर्षेषु वा चक्रवृद्ध्या सकलधनराशेः परिमाणं लिखत।

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः

१. एकपदेन उत्तरं लिखत —

(क) वास्तविकसुखस्य आधारः कः? ……………………

उत्तरम्: धर्मः।

(ख) कस्य अभावात् सर्वकर्तव्यपालनं कठिनं भवति? ……………………

उत्तरम्: धनस्य।

(ग) अस्य आर्थिकव्यवहारः कतिविधः भवति? ……………………

उत्तरम्: त्रिविधः।

(घ) कीदृशः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः? ……………………

उत्तरम्: अस्वस्थः

(ङ) स्वावलम्बनं कस्य मूलं वर्तते? ……………………

उत्तरम्: स्वाभिमानस्य।

(च) जलविन्दुनिपातेन क्रमशः किं पूर्यते? ……………………

उत्तरम्: घटः।

२. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत —

(क) “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” इतीदं प्रसिद्धं वाक्यं कस्मिन् ग्रन्थे प्राप्यते?

उत्तरम्: इदं प्रसिद्धं वाक्यं कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे प्राप्यते।

(ख) सामान्यजीवने कासाम् आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं धनम् आवश्यकम्?

उत्तरम्: सामान्यजीवने अन्नं, वस्त्रं, आवासः, शिक्षा, स्वास्थ्यसेवा इत्यादीनाम् आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं धनम् आवश्यकम्।

(ग) ब्राह्मे मुहूर्ते कयोः चिन्तनम् आवश्यकम्?

उत्तरम्: ब्राह्मे मुहूर्ते धर्मस्य अर्थस्य च चिन्तनम् आवश्यकम्।

(घ) जनः केन स्वावलम्बी भवति?

उत्तरम्: जनः संचयस्य अभ्यासेन स्वावलम्बी भवति।

(ङ) लघुलघुसञ्चयः अपि कालान्तरे केन रूपेण वर्धते?

उत्तरम्: लघुलघुसञ्चयः अपि कालान्तरे चक्रवृद्ध्यंशेन महत्तररूपेण वर्धते।

३. वाक्येन सह ग्रन्थस्य सम्मिलनं कुरुत —

उत्तरम्:

४. रेखाङ्कितवाक्यमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत —

(क) सुखस्य मूलं धर्मः।

प्रश्नः — कस्य मूलं धर्मः अस्ति?

(ख) दिनस्य आरम्भे धर्मार्थयोः चिन्तनम् आवश्यकम्।

प्रश्नः — दिनस्य आरम्भे कयोः चिन्तनम् आवश्यकम्?

(ग) सन्मार्गेण एव धनार्जनं करणीयम्।

प्रश्नः — धनार्जनं केन करणीयम्?

(घ) अनैतिकः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः।

प्रश्नः — कीदृशः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः?

(ङ) सङ्कटकाले स्वाभिमानीजनः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते।

प्रश्नः — सङ्कटकाले स्वाभिमानीजनः कस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते?

५. उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत। —

उत्तरम्:

६. अधोलिखितानां प्रश्नानां शुद्धं विकल्पं चिनुत —

(क) “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” इत्यस्य मुख्य आशयः कः अस्ति?

(१) सुखस्य आधारः केवलम् अर्थः एव।
(२) धर्मस्य आधारः केवलं सुखम् एव।
(३) धर्मस्य आधारः अर्थः, सुखस्य आधारः धर्मः।
(४) सुखं, धर्मः, अर्थः – एतेषां मध्ये सम्बन्धः नास्ति।

उत्तरम्: (३) धर्मस्य आधारः अर्थः, सुखस्य आधारः धर्मः।

(ख) गरुडपुराणे किम् उपदिष्टम् अस्ति?

(१) रात्रौ धनस्य चिन्तनं करणीयम्।
(२) प्रभाते धर्मार्थयोः चिन्तनं करणीयम्।
(३) केवलं धर्मचिन्तनं करणीयम्।
(४) केवलम् अर्थचिन्तनं करणीयम्।

उत्तरम्: (२) प्रभाते धर्मार्थयोः चिन्तनं करणीयम्।

(ग) “सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्” इत्यस्य तात्पर्यं किम्?

(१) जलशौचमेव श्रेष्ठम्।
(२) मृच्छौचमेव श्रेष्ठम्।
(३) अर्थशौचं सर्वोपरि, अन्यविधशौचेभ्यः श्रेष्ठः।
(४) शौचस्य आवश्यकता नास्ति।

उत्तरम्: (३) अर्थशौचं सर्वोपरि, अन्यविधशौचेभ्यः श्रेष्ठः।

(घ) छात्रैः क्रियमाणः अपव्ययः कः?

(१) स्वास्थ्यलाभाय व्ययः।
(२) विद्याजर्नाय व्ययः।
(३) आडम्बरयुक्तः प्रदर्शनात्मकः व्ययः।
(४) आत्मसुरक्षायै व्ययः।

उत्तरम्: (३) आडम्बरयुक्तः प्रदर्शनात्मकः व्ययः।

(ङ) “जलविन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः” इति वाक्यं कः अवदत्?

(१) बृहस्पतिः
(२) चाणक्यः
(३) मनुः
(४) याज्ञवल्क्यः

उत्तरम्: (२) चाणक्यः।

सर्वाधिकार्याणाम् प्रश्नः

छात्राः अभिभावकैः सह समीपस्थं वित्तकोषम् अथवा पत्रालयं गत्वा प्रधानमन्त्रि-जनधनयोजना (PMJDY), सुकन्या-समृद्धि-योजना (SSY), सार्वजनिक-भविष्य-निधिः (PPF), वरिष्ठ-नागरिक-सञ्चय-योजना (SCSS), किसान-विकास-पत्रम् (KVP), राष्ट्रीय-सञ्चय-प्रमाणपत्रम् (NSC), राष्ट्रीय-पेंशन-योजना (NPS), नियतिनिक्षेपः (FD), आवृत्तिनिक्षेपः (RD) चेत्यादियोजनानां विषये ज्ञानं प्राप्नुयुः। एकस्याः योजनायाः विषये टिप्पणीं च लिखेयुः।

उत्तरम्:

संकेतः: छात्रः किसी एक योजना का नाम लिखकर उसके उद्देश्य और प्रमुख लाभों का संक्षेप में वर्णन कर सकता है।

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्।

१. अस्मिन् पाठे पठितानां सूक्तीनां श्लोकानां च आशयं स्वभाषया विलिख्य शिक्षकाय दर्शयत।

उत्तरम्: अर्थः, धर्मः, सुखम् – एतेषां परस्परसम्बन्धः स्पष्टः। धर्मस्य आधारः अर्थः, सुखस्य आधारः धर्मः इति। न्यायपूर्वकं धनार्जनं, उचितव्ययः, संचयः च जीवनस्य संतुलनं स्थापयन्ति।

२. भवन्तः स्वजीवने अपव्ययात् कथं दूरे स्थातुं शक्नुवन्ति? अस्मिन् विषये उपायान् लिखत।

उत्तरम्: अपव्ययात् दूरं स्थातुं छात्राः आवश्यकतानुसारं व्ययम् एव करोतु। आडम्बरयुक्तं खर्चं, विलासव्यसनाय व्ययम्, शीघ्राहारः, शीतपेयम् इत्यादीनां त्यागः करणीयः। संचयस्य अभ्यासः अपव्ययात् रक्षणं करोति।

३. स्वस्य एकस्य मासस्य आय-व्ययविवरणं विलिख्य शिक्षकाय दर्शयत।

उत्तरम्:

• यथा — आयः = १०,००० रूप्यकाः।
• व्ययः = अन्नं ३,०००, वस्त्रं १,५००, शिक्षा २,०००, स्वास्थ्य १,५००, संचयः २,०००।

४. जलस्य संरक्षणं कैः उपायैः करणीयमिति कक्षायां चर्चयत सचित्रं प्रदर्शयत च।

उत्तरम्: जलसंरक्षणं वर्षाजलसञ्चयेन, नलिकायाः समये बन्दनेन, अपव्ययस्य निरोधेन, पुनःप्रयोगेन च करणीयम्। कक्षायां चित्रैः सह चर्चयेत।

५. विद्युतः संरक्षणं कथं कर्तुं शक्यते तस्य चित्रं निर्माय शिक्षकाय दर्शयत।

उत्तरम्: विद्युत्संरक्षणं दीपकस्य समये बन्दनेन, LED बल्बप्रयोगेन, सौरऊर्जायाः उपयोगेन, उपकरणानां अनावश्यकप्रयोगस्य त्यागेन च शक्यते। छात्राः चित्रं निर्माय शिक्षकाय दर्शयेत।

Disclaimer: The content that is present on our website is based on the NCERT Class 9 Sanskrit शारदा textbook and is provided for educational purposes only. All the content and images have been taken from Sanskrit Class 9 NCERT Textbook Sharada and CBSE Support material. Images and content shown above are the property of individual organizations and are used here for reference purposes only. To make it easy to understand, some of the content and images are generated by AI and cross-checked by the teachers.

← Back to Class 9 Sanskrit Sharada