← Back to Class 9 Sanskrit Sharada
Sanskrit Class 9 Chapter 5 Question Answer – एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धिः सहकरी में विद्यार्थियों को कृतकबुद्धेः (Artificial Intelligence) विषय से परिचित कराया गया है। इस पाठ में मानवबुद्धिः और कृतकबुद्धिः के सम्बन्ध, कृतकबुद्धेः उपयोगिता, इसके लाभ तथा इसके उचित प्रयोग के विषय में सरल संस्कृत भाषा में जानकारी दी गई है। यहाँ दिए गए प्रश्न-उत्तर विद्यार्थियों को पाठ को समझने और परीक्षा की तैयारी करने में सहायता करेंगे।
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
(क) कृतकबुद्धिः का अस्ति?
उत्तरम्: यदा अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, तदा सा कृतकबुद्धिः इति उच्यते।
(ख) अध्यापकः कृतकबुद्धेः कति उदाहरणानि उक्तवान्?
उत्तरम्: चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल मानचित्रं, जेमिनि, मेटा-कृतकबुद्धिः, परप्लेक्सिटि च इत्यादीनि कृतकबुद्धेः उदाहरणानि सन्ति।
(ग) यन्त्राणि कथं शिक्ष्यन्ते?
उत्तरम्: यन्त्राणि यन्त्राधिगमेन गहनाधिगमेन च शिक्ष्यन्ते।
(घ) ‘डेटासेट्’ कस्य पाठशाला अस्ति?
उत्तरम्: ‘डेटासेट्’ यन्त्राणां पाठशाला अस्ति।
(ङ) कृतकबुद्धिः कुत्र प्रयुज्यते?
उत्तरम्: कृतकबुद्धिः शिक्षा, चिकित्सा, कृषि, न्यायालय, सञ्चार, वित्त, कला-संगीत इत्यादि क्षेत्रेषु प्रयुज्यते।
(च) शिक्षायां कृतकबुद्धेः उपयोगः कथं भवति?
उत्तरम्: शिक्षायां दीक्षा, स्वयम्, सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः, पी.एम्.-ईविद्या, चैटबोट्, भाषानुवादोपकरणानि च प्रयुज्यन्ते। एतेषां साहाय्येन छात्राः स्वयम् अध्ययनं कर्तुं शक्नुवन्ति।
(छ) यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि किम् भवति?
उत्तरम्: यदि अशुद्धः अथवा पक्षपातयुक्तः दत्तांशः दीयते, तदा निष्कर्षः अपि पक्षपातयुक्तः भवति। एषः दोषः ‘पूर्वग्रहः’ इति कथ्यते।
(ज) कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन कीदृशं भयम् अस्ति?
उत्तरम्: कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन विभिन्नप्रकाराः साइबर-अपराधाः तथा डीप-फेक् इत्यादयः दोषाः समाजे उत्पद्यन्ते।
(झ) ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’ इति वाक्यस्य कः अर्थः?
उत्तरम्: अस्य अर्थः अस्ति यत् कृतकबुद्धिः मनुष्यस्य सहायिका भवेत्, न तु मनुष्यस्य स्वामिनी। मनुष्यः सदा विवेकेन कृतकबुद्धेः उपयोगं कुर्यात्।
२. मेलनं कुरुत—तन्त्रांशानां कार्याणि विचिन्त्य यथोचितं विकल्पं चिनुत—
| स्तम्भः अ | स्तम्भः ब |
|---|---|
| (क) चैट-जीपीटी (Chat-GPT) | १. नैतिकतायाः शिक्षां करोति |
| (ख) डीप-फेक् (Deepfake) | २. ए.आई. आधारित-शिक्षाप्रणाली |
| (ग) शिक्षकः | ३. पथनिर्देशनं करोति |
| (घ) एलेक्सा (Alexa) | ४. संवादयन्त्रम् |
| (ङ) डेटासेट् (Dataset) | ५. पक्षपातयुक्तं प्रशिक्षणफलम् |
| (च) दीक्षा (DIKSHA) | ६. गीतं गायति, दीपं प्रकाशितं करोति च |
| (छ) अपूर्वानुमेय-नियन्त्रणम् (Predictive Policing) | ७. मिथ्याचित्रस्य निर्माणम् |
| (ज) गूगल मानचित्रम् (Google Maps) | ८. चित्रोत्पादनाय ए.आई. अनुप्रयोगः |
| (झ) पूर्वग्रहः | ९. यन्त्रपाठशालायाः नाम |
| (ञ) डॅल्ल्-ई (DALL-E) | १०. अपराधशमनाय प्रयोगः |
उत्तरम्:
(क) चैट-जीपीटी (Chat-GPT) → ४. संवादयन्त्रम्
(ख) डीप-फेक़् (Deepfake) → ७. मिथ्याचित्रस्य निर्माणम्
(ग) शिक्षकः → १. नैतिकतायाः शिक्षां करोति
(घ) एलेक्सा (Alexa) → ६. गीतं गायति, दीपं प्रकाशितं करोति च
(ङ) डेटासेट् (Dataset) → ९. यन्त्रपाठशालायाः नाम
(च) दीक्षा (DIKSHA) → २. ए.आई. आधारित-शिक्षाप्रणाली
(छ) अपूर्वानुमेय-नियन्त्रणम् (Predictive Policing) → १०. अपराधशमनाय प्रयोगः
(ज) गूगल मानचित्रम् (Google Maps) → ३. पथनिर्देशनं करोति
(झ) पूर्वग्रहः → ५. पक्षपातयुक्तं प्रशिक्षणफलम्
(ञ) डॅल्ल्-ई (DALL-E) → ८. चित्रोत्पादनाय ए.आई. अनुप्रयोगः
३. अधः प्रदत्तमञ्जूषातः शब्दान् चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत—
| कृतकबुद्धिः | डेटासेट् | शिक्षकः | डीप-फेक् | संवादयन्त्रम् |
| कृषिक्षेत्रे | प्रशिक्षणम् | पूर्वग्रहः | नैतिकता |
(क) यन्त्राणां शिक्षणाय ……………………… नामकः दत्तांशसमूहः उपयुज्यते।
उत्तरम्: डेटासेट्
(ख) चैट-जीपीटी, एलेक्सा, सिरि इत्यादीनि ……………………… इत्यस्य उदाहरणानि सन्ति।
उत्तरम्: संवादयन्त्रम्
(ग) यः मनुष्यवत् प्रश्नोत्तरं करोति, सः ……………………… इति उच्यते।
उत्तरम्: संवादयन्त्रम्
(घ) यदा पक्षपातयुक्तः दत्तांशः प्रयुज्यते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि ……………………… करोति।
उत्तरम्: पूर्वग्रहः
(ङ) ……………………… सदैव करुणां, विवेकं च शिक्षयन्ति, कृतकबुद्धिः तु तस्य सहायिका अस्ति।
उत्तरम्: शिक्षकाः
(च) कृतकबुद्धिः यन्त्राणि अभ्यासेन ……………………… प्राप्नुवन्ति।
उत्तरम्: प्रशिक्षणम्
(छ) मिथ्याचित्रं, मिथ्यावाणी च यदि कृतकबुद्ध्या निर्मीयते तर्हि सः दोषः ……………………… इति कथ्यते।
उत्तरम्: डीप-फेक्
(ज) ड्रोनस्य माध्यमेन बीज-वपनं, भूमिक्षेत्रमापनं च ……………………… भवति।
उत्तरम्: कृषिक्षेत्रे
(झ) यदा कृतकबुद्धिः विवेकहीनतया उपयुज्यते तर्हि ……………………… हानिं प्राप्नोति।
उत्तरम्: नैतिकता
४. पाठे आगतानां शब्दानाम् आधारेण शब्दजालं प्रदत्तम् अस्ति। अत्र वामतः दक्षिणं (यथा-कृतकबुद्धिः) उपरितः अधः (यथा-डेटासेट्) च उदाहरणानुसारं नूतन-पदानां रेखाङ्कनं कुरुत इति।
वर्गचित्रजालम्
उत्तरम्:
- कृतकबुद्धिः
- डेटासेट्
- शिक्षकः
- डीप-फेक्
- संवादयन्त्रम्
- कृषिक्षेत्रे
- प्रशिक्षणम्
- पूर्वग्रहः
- नैतिकता
५. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा शुद्धम् (✓) अशुद्धं (✗) वा चिनुत—
(क) आर्यः यशिका च विद्यालये कृतकबुद्धेः उपयोगं कुरुतः। ( )
उत्तरम्: अशुद्धं (✗)
(ख) कृतकबुद्धिः केवलं विनोदानुकूलम् उपकरणम् अस्ति। ( )
उत्तरम्: अशुद्धं (✗)
(ग) अथर्वः अपि शिक्षायां कृतकबुद्धेः प्रयोगं करोति। ( )
उत्तरम्: शुद्धम् (✓)
(घ) अक्षतः चैट्-बोट् इत्यस्य साहाय्येन उपन्यासलेखनं करोति। ( )
उत्तरम्: अशुद्धं (✗)
(ङ) ए.आई. डीप-फेक् इत्यपि कश्चन दुरुपयोगः अस्ति। ( )
उत्तरम्: शुद्धम् (✓)
(च) आर्यः चित्रनिर्माणाय कृतकबुद्धेः साहाय्यं प्राप्नोति। ( )
उत्तरम्: अशुद्धं (✗)
(छ) शिक्षकः गम्भीरतया चैट्-बोट् वाक्यानां मूल्याङ्कनं करोति। ( )
उत्तरम्: अशुद्धं (✗)
६. एतत् चित्रम् आधारीकृत्य संस्कृतभाषायां पञ्च वाक्यानि रचयत—
(क) ……………………………………………………………………………..
(ख) ……………………………………………………………………………..
(ग) ……………………………………………………………………………..
(घ) ……………………………………………………………………………..
(ङ) ……………………………………………………………………………..
उत्तरम्:
- (क) कार्यालये यन्त्रमानवः मनुष्येण सह संवादं करोति।
- (ख) अन्ये जनाः संगणकयन्त्रे कार्यं कुर्वन्ति।
- (ग) भित्तिषु चित्राणि तथा आलेखाः प्रदर्श्यन्ते।
- (घ) प्रयोगशालायां कृतकबुद्धिसम्बन्धि अनुसन्धानं भवति।
- (ङ) मनुष्यः रोबोटेन सह सहकार्यं कृत्वा आनन्दं अनुभवति।
७. अधोलिखित-वाक्येषु कर्तृपदं क्रियापदं च चिनुत—
| कर्तृपदम् | क्रियापदम् | |
|---|---|---|
| (क) आर्यः सङ्गणकस्य उपयोगं कुर्वन् आसीत्। | ……………… | ……………… |
| (ख) यशिका कृतकबुद्धेः उपयुक्तानाम् उपयोगान् वर्णयति। | ……………… | ……………… |
| (ग) शिक्षकः बालेभ्यः सतर्कतायाः आवश्यकतां सूचयति। | ……………… | ……………… |
| (घ) अथर्वः अपि कस्य चित्ररोबोटिक्-यन्त्रस्य ज्ञानं दत्तवान्। | ……………… | ……………… |
| (ङ) वेदः अपि कृतकबुद्धेः दोषान् विवेचयति। | ……………… | ……………… |
उत्तरम्:
| कर्तृपदम् | क्रियापदम् | |
|---|---|---|
| (क) आर्यः सङ्गणकस्य उपयोगं कुर्वन् आसीत्। | आर्यः | कुर्वन् आसीत् |
| (ख) यशिका कृतकबुद्धेः उपयुक्तानाम् उपयोगान् वर्णयति। | यशिका | वर्णयति |
| (ग) शिक्षकः बालेभ्यः सतर्कतायाः आवश्यकतां सूचयति। | शिक्षकः | सूचयति |
| (घ) अथर्वः अपि कस्य चित्ररोबोटिक्-यन्त्रस्य ज्ञानं दत्तवान्। | अथर्वः | ज्ञानं दत्तवान् |
| (ङ) वेदः अपि कृतकबुद्धेः दोषान् विवेचयति। | वेदः | विवेचयति |
८. अधोलिखितेषु वाक्येषु विशेषणं विशेष्यं च चिनुत—
| विशेषणम् | विशेष्यम् | |
|---|---|---|
| (क) अद्यतनं सङ्गणकयन्त्रम् अतिसक्रियम् अस्ति। | ……………… | ……………… |
| (ख) वेदस्य गवेषणं गम्भीरम् आसीत्। | ……………… | ……………… |
| (ग) यशिकायाः प्रस्तुति: सुबोधा आसीत्। | ……………… | ……………… |
| (घ) शिक्षकस्य सन्देशः सुस्पष्टः आसीत्। | ……………… | ……………… |
| (ङ) आर्यस्य दृष्टिकोणः आधुनिकः आसीत्। | ……………… | ……………… |
उत्तरम्:
| विशेषणम् | विशेष्यम् | |
|---|---|---|
| (क) अद्यतनं सङ्गणकयन्त्रम् अतिसक्रियम् अस्ति। | अद्यतनम्, अतिसक्रियम् | सङ्गणकयन्त्रम् |
| (ख) वेदस्य गवेषणं गम्भीरम् आसीत्। | गम्भीरम् | गवेषणम् |
| (ग) यशिकायाः प्रस्तुति: सुबोधा आसीत्। | सुबोधा | प्रस्तुतिः |
| (घ) शिक्षकस्य सन्देशः सुस्पष्टः आसीत्। | सुस्पष्टः | सन्देशः |
| (ङ) आर्यस्य दृष्टिकोणः आधुनिकः आसीत्। | आधुनिकः | दृष्टिकोणः |
Disclaimer: The content that is present on our website is based on the NCERT Class 9 Sanskrit शारदा textbook and is provided for educational purposes only. All the content and images have been taken from Sanskrit Class 9 NCERT Textbook Sharada and CBSE Support material. Images and content shown above are the property of individual organizations and are used here for reference purposes only. To make it easy to understand, some of the content and images are generated by AI and cross-checked by the teachers.