← Back to Class 9 Sanskrit Sharada
Sanskrit Class 9 Chapter 11 Question Answer – वर्णोच्चार-शिक्षा २ में विद्यार्थियों को संस्कृत वर्णों के शुद्ध उच्चारण से संबंधित नियमों का ज्ञान कराया गया है। इस पाठ में वर्णों के उच्चारण-स्थान, प्रयत्न तथा विभिन्न वर्णों के उच्चारण की विशेषताओं को सरल संस्कृत भाषा में समझाया गया है। इस अध्याय के प्रश्न-उत्तर विद्यार्थियों को पाठ समझने, उच्चारण संबंधी अवधारणाओं को स्पष्ट करने और परीक्षा की तैयारी करने में सहायता करेंगे।
Sanskrit Class 9 Chapter 11 Question Answer Sharada वर्णोच्चार-शिक्षा २
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
१. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत—
(क) वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं कति आवश्यकानि तत्त्वानि भवन्ति?
उत्तरम् — वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं त्रीणि तत्त्वानि भवन्ति।
(ख) कति स्थानानि सन्ति?
उत्तरम् — स्थानानि षट् सन्ति।
(ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः कतिविधः?
उत्तरम् — आभ्यन्तर-प्रयत्नः पञ्चविधः भवति।
(घ) करणं यदा स्थानं स्पष्टतया स्पृशति, तदा करणस्य कः प्रयत्नः भवति?
उत्तरम् — तदा करणस्य प्रयत्नः स्पृष्ट-प्रयत्नः भवति।
(ङ) स्वरस्य कति उपभेदाः सन्ति?
उत्तरम् — स्वरस्य त्रयः उपभेदाः सन्ति — ह्रस्वः, दीर्घः, प्लुतः।
(च) संवृत-प्रयत्नः कुत्र भवति?
उत्तरम् — संवृत-प्रयत्नः केवलं कण्ठे, अ-वर्णस्य उच्चारणे भवति।
(क) आभ्यन्तर-प्रयत्नः कः उच्यते?
उत्तरम् — आभ्यन्तर-प्रयत्नः सः प्रयत्नः उच्यते, यदा करणं आस्यस्य अभ्यन्तरे स्थानं प्रति बलं प्रयुङ्क्ते, अथवा स्थानस्य समीपं याति।
(ख) ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः कदा भवति?
उत्तरम् — करणं यदा स्थानं स्वल्पमात्रेण स्पृशति, तदा ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः भवति।
(ग) करणस्य विवृत-प्रयत्नेन के स्वराः उच्चार्यन्ते?
उत्तरम् — करणस्य विवृत-प्रयत्नेन सर्वे स्वराः (अकारं विहाय) उच्चार्यन्ते।
(घ) आभ्यन्तर-प्रयत्नाः कुत्र दृश्यन्ते?
उत्तरम् — आभ्यन्तर-प्रयत्नाः कण्ठ्य, तालव्य, मूर्धन्य, दन्त्य, ओष्ठ्य, नासिक्य वर्णेषु दृश्यन्ते।
(ङ) आभ्यन्तर-प्रयत्ने स्वरेषु विशिष्टः स्वरः कः अस्ति?
उत्तरम् — आभ्यन्तर-प्रयत्ने स्वरेषु विशिष्टः स्वरः ह्रस्व अकारः अस्ति, यस्य उच्चारणे संवृत-प्रयत्नः भवति।
३. अधोलिखितानां वर्णानां क-स्तम्भेन सह मेलनं कुरुत—
| क-स्तम्भः | ख-स्तम्भः |
|---|---|
| (क) विवृत-प्रयत्नः | (१) व् |
| (ख) स्पृष्ट-प्रयत्नः | (२) श् |
| (ग) ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः | (३) ऋ |
| (घ) ईषद्विवृत-प्रयत्नः | (४) अ |
| (ङ) संवृत-प्रयत्नः | (५) ध |
उत्तरम् —
| क-स्तम्भः | ख-स्तम्भः |
|---|---|
| (क) विवृत-प्रयत्नः | (४) अ |
| (ख) स्पृष्ट-प्रयत्नः | (५) ध |
| (ग) ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः | (१) व् |
| (घ) ईषद्विवृत-प्रयत्नः | (२) श् |
| (ङ) संवृत-प्रयत्नः | (३) ऋ |
४. अधोलिखितानां वाक्यानाम् उत्तराणि आम्/न इति सन्दर्भानुसारं लिखत—
(क) ‘ई’ वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति। (आम्/न) ……………….
उत्तरम् — न
(ख) ‘ऐ’ वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति। (आम्/न) ……………….
उत्तरम् — आम्
(ग) ‘झ’ वर्णः स्पर्शः अस्ति। (आम्/न) ……………….
उत्तरम् — आम्
(घ) ‘र’ वर्णः स्पर्शेषु परिगण्यते। (आम्/न) ……………….
उत्तरम् — न (र वर्णः अन्तःस्थः अस्ति)
(ङ) ‘य, र, ल, व’ वर्णाः ऊष्माणः सन्ति। (आम्/न) ……………….
उत्तरम् — न (एते अन्तःस्थ-वर्णाः सन्ति, न तु ऊष्माणः)
५. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत—
(क) स्वराः स्वतन्त्रवर्णाः सन्ति। ………………………………….
प्रश्नम् — स्वराः केदृशाः वर्णाः सन्ति?
(ख) व्यञ्जनानि अर्धमात्रिकाणि भवन्ति। ………………………………….
प्रश्नम् — व्यञ्जनानि केदृशमात्रिकाणि भवन्ति?
(ग) स्वराणां द्वौ भेदौ भवतः। ………………………………….
प्रश्नम् — स्वराणां कति भेदाः भवन्ति?
(घ) ह्रस्वस्य उपभेदाः न भवन्ति। ………………………………….
प्रश्नम् — ह्रस्वस्य उपभेदाः भवन्ति वा न?
(ङ) व्यञ्जनानां चत्वारो भेदाः भवन्ति। ………………………………….
प्रश्नम् — व्यञ्जनानां कति भेदाः भवन्ति?
६. वर्णसमुच्चयं पाठात् चित्वा लिखत—
| वर्णाः | |
|---|---|
| (क) एकस्थानि-वर्णाः | ………………………………………….. |
| (ख) स्पर्श-व्यञ्जनानि | ………………………………………….. |
| (ग) अयोगवाह-व्यञ्जनानि | ………………………………………….. |
| (घ) ऊष्म-व्यञ्जनानि | ………………………………………….. |
| (ङ) द्विस्थानि-वर्णाः | ………………………………………….. |
उत्तरम् —
| वर्णाः | |
|---|---|
| (क) एकस्थानि-वर्णाः | अ, आ, अ३ |
| (ख) स्पर्श-व्यञ्जनानि | क, ख, ग, घ, ङ; च, छ, ज, झ, ञ; ट, ठ, ड, ढ, ण; त, थ, द, ध, न; प, फ, ब, भ, म |
| (ग) अयोगवाह-व्यञ्जनानि | अनुस्वारः (अं), विसर्गः (अः) |
| (घ) ऊष्म-व्यञ्जनानि | श, ष, स, ह |
| (ङ) द्विस्थानि-वर्णाः | ए, ऐ, ओ, औ |
Disclaimer: The content that is present on our website is based on the NCERT Class 9 Sanskrit शारदा textbook and is provided for educational purposes only. All the content and images have been taken from Sanskrit Class 9 NCERT Textbook Sharada and CBSE Support material. Images and content shown above are the property of individual organizations and are used here for reference purposes only. To make it easy to understand, some of the content and images are generated by AI and cross-checked by the teachers.