← Back to Class 9 Sanskrit Sharada
Sanskrit Class 9 Chapter 7 Question Answer – उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् में विद्यार्थियों को बुद्धिमानी, दूरदर्शिता और समस्या-समाधान की कला के बारे में बताया गया है। पाठ का मुख्य संदेश है कि किसी कार्य को करने से पहले उसके उचित उपाय के साथ-साथ उससे होने वाली संभावित कठिनाइयों और परिणामों पर भी विचार करना चाहिए। इस अध्याय के प्रश्न-उत्तर पाठ को सरलता से समझने और परीक्षा की तैयारी करने में विद्यार्थियों की सहायता करेंगे।
Sanskrit Class 9 Chapter 7 Question Answer Sharada उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
(क) नरस्य वृत्तं के जानन्ति?
उत्तरम्: नरस्य वृत्तं आदित्यः, चन्द्रः, अनिलः, अनलः, द्यौः, भूमिः, आपः, हृदयम्, यमः, अहः, रात्रिः च जानन्ति।
(ख) धर्मबुद्धयः किं वीक्षन्ते?
उत्तरम्: धर्मबुद्धयः मातृवत् परदारेषु, परद्रव्येषु लोष्ठवत्, आत्मवत् सर्वभूतेषु वीक्षन्ते।
(ग) कस्य जन्मनः फलं व्यर्थम्?
उत्तरम्: यः मानवः देशान्तरं न गच्छति, विविधभाषाः न जानाति, तस्य जन्मनः फलं व्यर्थं भवति।
(घ) पापबुद्धिः स्वपितरं किम् उक्तवान्?
उत्तरम्: पापबुद्धिः स्वपितरं उक्तवान्— “धर्मबुद्धेः प्रभतः अर्थः चोरितः” इति।
(ङ) प्राज्ञः किं-किं चिन्तयेत्?
उत्तरम्: प्राज्ञः उपायं च अपायं च चिन्तयेत्, अर्थात् समाधान और समस्या दोनों पर विचार करना चाहिए।
(च) मानवः कदा विद्यां वित्तं शिल्पं च प्राप्नोति?
उत्तरम्: मानवः विद्यां, वित्तं, शिल्पं च यावत् देशाद्देशान्तरं गच्छति तावत् प्राप्नोति।
(छ) पापबुद्धिः किं चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः?
उत्तरम्: पापबुद्धिः चिन्तयित्वा— “धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गच्छामि, धनं सम्पादयामि, अनन्तरं वञ्चयित्वा सुखी भवामि”—देशान्तरं प्रस्थितः।
२. अधोलिखितवाक्येषु स्थूलाक्षरपदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत—
(क) एनम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि।
प्रश्नम्: एनम् वञ्चयित्वा सः किं भवति?
(ख) सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः।
प्रश्नम्: धनं स्वीकृत्य कुत्र गच्छावः?
(ग) निशीथे अटव्यां गत्वा तत्सर्वं वित्तम् आनीतवान्।
प्रश्नम्: सः कदा अटव्यां गत्वा वित्तम् आनीतवान्?
(घ) तत् आकर्ण्य सर्वे ते जनाः विस्मयोत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः।
प्रश्नम्: तत् आकर्ण्य सर्वे जनाः कीदृशाः सञ्जाताः?
(ङ) अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निना प्रज्वालयामि।
प्रश्नम्: शमीकोटरं केन प्रज्वालयामि?
३. अधोलिखितानि वाक्यानि कः कं प्रति कथयति इति लिखत—
| कः | कं प्रति | |
|---|---|---|
| (क) वत्स! द्रुतं वद येन तद्द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत्। | ||
| (ख) प्रातःकाले यवामसुर्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम्। | ||
| (ग) त्वया हृतम् एतद्धनं, नान्येन। | ||
| (घ) भोः दुरात्मन्! मा मैवं वद। | ||
| (ङ) एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम्। |
उत्तरम्:
| कः | कं प्रति | |
|---|---|---|
| (क) वत्स! द्रुतं वद येन तद्द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत्। | पापबुद्धेः पिता | पापबुद्धिम् |
| (ख) प्रातःकाले यवामसुर्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम्। | धर्माधिकारी | पापबुद्धिं च धर्मबुद्धिं |
| (ग) त्वया हृतम् एतद्धनं, नान्येन। | पापबुद्धिः | धर्मबुद्धिम् |
| (घ) भोः दुरात्मन्! मा मैवं वद। | धर्मबुद्धिः | पापबुद्धिम् |
| (ङ) एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम्। | धर्मबुद्धेः पिता | सर्वे जनाः प्रति |
४. उदाहरणानुसारं भूतकालिकवाक्यानि वर्तमानकालिकवाक्येषु परिवर्तयत—
| भूतकालिकवाक्यानि | वर्तमानकालिकवाक्यानि |
|---|---|
| उदाहरणम्— भवानपि मया सहैव प्रभूतं धनं प्राप्तवान्। | भवानपि मया सहैव प्रभूतं धनं प्राप्नोति। |
| (क) राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः। | |
| (ख) पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादितवान्। | |
| (ग) पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगतवान्। | |
| (घ) अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान्। | |
| (ङ) सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः। |
उत्तरम्:
| भूतकालिकवाक्यानि | वर्तमानकालिकवाक्यानि |
|---|---|
| उदाहरणम्— भवानपि मया सहैव प्रभूतं धनं प्राप्तवान्। | भवानपि मया सहैव प्रभूतं धनं प्राप्नोति। |
| (क) राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः। | राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डयन्ति। |
| (ख) पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादितवान्। | पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादयति। |
| (ग) पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगतवान्। | पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगच्छति। |
| (घ) अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान्। | अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् वदति। |
| (ङ) सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः। | सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसयन्ति। |
५. श्लोकानां भावार्थान् विचिन्त्य कोष्ठकात् समुचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत—
(क) सूर्यः चन्द्रः ………… अग्निः आकाशः भूमिः जलं ………… यमः दिवसः रात्रिः प्रभातं सायं च मनुष्याणां सर्वविधं ………… जानन्ति। अतः वयं सदा उत्तमं व्यवहारं कुर्मः।
(व्यवहारं / पवनः / हृदयं)
उत्तरम्: सूर्यः चन्द्रः पवनः अग्निः आकाशः भूमिः जलं हृदयं यमः दिवसः रात्रिः प्रभातं सायं च मनुष्याणां सर्वविधं व्यवहारं जानन्ति। अतः वयं सदा उत्तमं व्यवहारं कुर्मः।
(ख) यः ………… न अटति, विविधदेशानां संस्कृतीः ………… च न जानाति, पृथिवीपृष्ठे तस्य जन्म ………… भाति।
(भाषाः / व्यर्थं / अन्यदेशेषु)
उत्तरम्: यः अन्यदेशेषु न अटति, विविधदेशानां संस्कृतीः भाषाः च न जानाति, पृथिवीपृष्ठे तस्य जन्म व्यर्थं भाति।
(ग) सज्जनाः सर्वासु नारीषु ………… इव, अन्येषां ………… मृत्पिण्डम् इव, सर्वेषु प्राणिषु च ………… इव चिन्तयन्ति।
(द्रव्येषु / स्वयम् / मातरः)
उत्तरम्: सज्जनाः सर्वासु नारीषु मातरः इव, अन्येषां द्रव्येषु मृत्पिण्डम् इव, सर्वेषु प्राणिषु च स्वयम् इव चिन्तयन्ति।
(घ) बुद्धिमान् मनुष्यः ………… मार्गान् समस्यादूरीकरणस्य ………… च …………।
(कौशलानि / कार्यसाधनस्य / जानीयात्)
उत्तरम्: बुद्धिमान् मनुष्यः कौशलानि मार्गान् समस्यादूरीकरणस्य कार्यसाधनस्य च जानीयात्।
६. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानां पदानां विग्रहं मेलनं वा कुरुत—
उदाहरणम्— अर्थोपार्जनम् — ……………………………..
(क) गुरुजनाज्ञया — ……………………………..
उत्तरम्: गुरूणां आज्ञया
(ख) वनदेवता — ……………………………..
उत्तरम्: वनस्य देवता
(ग) …………………………….. वित्तस्य अभावात्
उत्तरम्: वित्ताभावात्
(घ) बुद्धिप्रभावेण — ……………………………..
उत्तरम्: बुद्धेः प्रभावेण
(ङ) …………………………….. धरण्याः पीठे
उत्तरम्: धरणीपीठे
(च) राजकुले — ……………………………..
उत्तरम्: राजस्य कुले
७. अधोलिखितानि वाक्यानि कथाक्रमानुसारं पुनः लिखत—
- (क) भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति।
- (ख) ततस्तौ गुरुजनानाम् अनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ।
- (ग) द्वावपि गत्वा तत्स्थानं यावत् खनतः तावद् रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ।
- (घ) कस्मिंश्चिद् देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म।
- (ङ) यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ।
- (च) राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः।
उत्तरम्:
- (घ) कस्मिंश्चिद् देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म।
- (ख) ततस्तौ गुरुजनानाम् अनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ।
- (ङ) यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ।
- (ग) द्वावपि गत्वा तत्स्थानं यावत् खनतः तावद् रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ।
- (क) भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति।
- (च) राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः।
Disclaimer: The content that is present on our website is based on the NCERT Class 9 Sanskrit शारदा textbook and is provided for educational purposes only. All the content and images have been taken from Sanskrit Class 9 NCERT Textbook Sharada and CBSE Support material. Images and content shown above are the property of individual organizations and are used here for reference purposes only. To make it easy to understand, some of the content and images are generated by AI and cross-checked by the teachers.