← Back to Class 9 Sanskrit Sharada
Sanskrit Class 9 Chapter 8 Question Answer – अन्नाद् आनन्दं प्रति में विद्यार्थियों को अन्न के महत्त्व तथा मानव जीवन में उसकी उपयोगिता के बारे में बताया गया है। पाठ में अन्न से शरीर की वृद्धि, जीवन के विकास और आनन्द की प्राप्ति के संबंध को सरल संस्कृत भाषा में समझाया गया है। इस अध्याय के प्रश्न-उत्तर विद्यार्थियों को पाठ की मुख्य बातों को समझने और परीक्षा की तैयारी करने में सहायता करेंगे।
Sanskrit Class 9 Chapter 8 Question Answer Sharada अन्नाद् आनन्दं प्रति
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
१. एकेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयत—
उदाहरणम्— अन्नेन शरीरं वर्धते।
(क) ………..अन्नेन………….. शरीरं वर्धते।
(ख) ……………………. शरीरं प्रतिष्ठितम्।
उत्तरम्: प्राणेषु
(ग) ……………………. विना शरीरं क्रियाशून्यं भवति।
उत्तरम्: प्राणेन
(घ) ……………………. एव इमानि भूतानि जायन्ते।
उत्तरम्: अन्नात्
(ङ) ……………………. समस्तानि इन्द्रियाणि सञ्चाल्यन्ते।
उत्तरम्: मनसा
(च) ……………………. विना बोधशक्तेः तर्कशक्तेश्च विकासो न भवति।
उत्तरम्: बुद्धितत्त्वं
(छ) ……………………. एव सर्वकर्मणः प्रवर्तकम्।
उत्तरम्: मनः
(क) भृगोः जिज्ञासा कस्मिन् विषये आसीत्?
उत्तरम्: भृगोः जिज्ञासा ब्रह्मविषये आसीत्।
(ख) भृगुणा ब्रह्मज्ञानाय किम् आचरितम्?
उत्तरम्: भृगुणा ब्रह्मज्ञानाय तपः आचरितम्।
(ग) भृगुः प्रथमं तपसा ब्रह्मरूपेण किं ज्ञातवान्?
उत्तरम्: भृगुः प्रथमं तपसा ब्रह्मरूपेण अन्नं ब्रह्म इति ज्ञातवान्।
(घ) मनसः के जायन्ते?
उत्तरम्: मनसः कामः, सङ्कल्पः, श्रद्धा, अश्रद्धा, ह्रीः, धीर्, भीः जायन्ते।
(ङ) प्राणिनः कस्मात् जायन्ते?
उत्तरम्: प्राणिनः अन्नात् जायन्ते।
(च) इन्द्रियाणि केन सञ्चाल्यन्ते?
उत्तरम्: इन्द्रियाणि मनसा सञ्चाल्यन्ते।
(छ) शरीरं कुत्र प्रतिष्ठितम् अस्ति?
उत्तरम्: शरीरं प्राणे प्रतिष्ठितम् अस्ति।
(ज) केन विना स्मृतिशक्तेर्विकासो न भवति?
उत्तरम्: बुद्धितत्त्वं विना स्मृतिशक्तेः विकासो न भवति।
(झ) भृगुः तपसा केषां महत्त्वं ज्ञातवान्?
उत्तरम्: भृगुः तपसा अन्नस्य, प्राणस्य, मनसः, विज्ञानस्य, आनन्दस्य महत्त्वं ज्ञातवान्।
३. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितेषु ‘किं सत्यम् किम् असत्यम्’ इति रिक्तस्थाने पूरयत—
उदाहरणम्— प्रस्तुतोऽत्र पाठे पितापुत्रयोः संवादः अस्ति
(क) प्रस्तुतोऽत्र पाठे पितापुत्रयोः संवादः अस्ति …………………..
उत्तरम्: सत्यम्
(ख) अस्मिन् संवादे अन्नस्य महत्त्वं वर्णितम् …………………….
उत्तरम्: सत्यम्
(ग) प्राणिनः मनसो जायन्ते इति कथनम् अस्ति …………………….
उत्तरम्: असत्यम्
(घ) अन्नेन शरीरं वर्धते इति …………………….
उत्तरम्: सत्यम्
(ङ) मनः सारथिरूपेण अस्मान् कर्मणि प्रवर्तयति …………………….
उत्तरम्: सत्यम्
(च) भृगुः वरुणस्य पुत्रोऽस्ति …………………….
उत्तरम्: सत्यम्
(छ) भृगुः तपसा मनो ब्रह्मरूपेण ज्ञातवान् …………………….
उत्तरम्: सत्यम्
(ज) विना योगे तृतीया विभक्तिर्भवति …………………….
उत्तरम्: असत्यम्
४. क्रियापदेन सह समुचितं पदं योजयत—
| पदम् | क्रियापदम् |
|---|---|
| (क) प्राणिनः | १. क्रियताम् |
| (ख) शरीरम् | २. कुरुताम् |
| (ग) तपः | ३. जायन्ते |
| (घ) पितरम् | ४. वर्धते |
| (ङ) यत्नः | ५. ब्रूते |
| पदम् | क्रियापदम् | संयुक्तवाक्यम् |
|---|---|---|
| (क) प्राणिनः | ३. जायन्ते | प्राणिनः जायन्ते। |
| (ख) शरीरम् | ४. वर्धते | शरीरम् वर्धते। |
| (ग) तपः | १. क्रियताम् | तपः क्रियताम्। |
| (घ) पितरम् | ५. ब्रूते | पितरं ब्रूते। |
| (ङ) यत्नः | २. कुरुताम् | यत्नः कुरुताम्। |
५. अवशिष्ट-धातुरूपाणि पूरयत—
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| ……………….. | ……………….. | ……………….. |
| ……………….. | ……………….. | ……………….. |
| ……………….. | ……………….. | ……………….. |
उत्तरम्: यहाँ लट्-लकारे (वर्तमानकाल) के धातुरूप तीनों वचनों में दिए जा रहे हैं—
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| लभते | लभेते | लभन्ते |
| जायते | जायेते | जायन्ते |
| भाषते | भाषेते | भाषन्ते |
६. एतानि पदानि लट्-लकारस्य त्रिषु पुरुषेषु रूपाणि पठत लिखत च—
| लभते, जायते, भाषते, विद्यते, मोदते, सेवते, सहते, शोभते, यतते, वर्धते, मन्यते, द्योतते, रोचते, कम्पते, याचते, सहते, स्पर्धते, लज्जते, क्षीयते। |
उत्तरम्: नीचे दिए गए पदों के रूप लट्-लकार (वर्तमानकाल) में तीनों पुरुषों (प्रथम, मध्यम, उत्तम) —
| धातु-पद | प्रथमपुरुष (सः/ते) | मध्यमपुरुष (त्वम्/युवाम्/यूयम्) | उत्तमपुरुष (अहम्/आवाम्/वयम्) |
|---|---|---|---|
| लभते | लभते / लभेते / लभन्ते | लभसे / लभेथे / लभध्वे | लभे / लभावहे / लभामहे |
| जायते | जायते / जायेते / जायन्ते | जायसे / जायेथे / जायध्वे | जाये / जायावहे / जायामहे |
| भाषते | भाषते / भाषेते / भाषन्ते | भाषसे / भाषेथे / भाषध्वे | भाषे / भाषावहे / भाषामहे |
| विद्यते | विद्यते / विदेते / विदन्ते | विद्यासे / विदेथे / विदध्वे | विदये / विदावहे / विदामहे |
| मोदते | मोदते / मोदेते / मोदन्ते | मोदसे / मोदेथे / मोध्वे | मोदे / मोदावहे / मोदामहे |
| सेवते | सेवते / सेवेते / सेवन्ते | सेवसे / सेवेथे / सेवध्वे | सेवे / सेवावहे / सेवामहे |
| सहते | सहते / सहेते / सहन्ते | सहसे / सहेथे / सहध्वे | सहे / सहावहे / सहामहे |
| शोभते | शोभते / शोभेते / शोभन्ते | शोभसे / शोभेथे / शोभध्वे | शोभे / शोभावहे / शोभामहे |
| यतते | यतते / यतेते / यतन्ते | यतसे / यतेथे / यतध्वे | यते / यतावहे / यतामहे |
| वर्धते | वर्धते / वर्धेते / वर्धन्ते | वर्धसे / वर्धेथे / वर्धध्वे | वर्धे / वर्धावहे / वर्धामहे |
| मन्यते | मन्यते / मन्येते / मन्यन्ते | मन्यसे / मन्येथे / मन्यध्वे | मन्ये / मन्यावहे / मन्यामहे |
| द्योतते | द्योतते / द्योतेते / द्योतन्ते | द्योतसे / द्योतेथे / द्योतध्वे | द्योते / द्योतावहे / द्योतामहे |
| रोचते | रोचते / रोचेते / रोचन्ते | रोचसे / रोचेथे / रोचध्वे | रोचे / रोचावहे / रोचामहे |
| कम्पते | कम्पते / कम्पेते / कम्पन्ते | कम्पसे / कम्पेथे / कम्पध्वे | कम्पे / कम्पावहे / कम्पामहे |
| याचते | याचते / याचेते / याचन्ते | याचसे / याचेथे / याचध्वे | याचे / याचावहे / याचामहे |
| स्पर्धते | स्पर्धते / स्पर्धेते / स्पर्धन्ते | स्पर्धसे / स्पर्धेथे / स्पर्धध्वे | स्पर्धे / स्पर्धावहे / स्पर्धामहे |
| लज्जते | लज्जते / लज्जेते / लज्जन्ते | लज्जसे / लज्जेथे / लज्जध्वे | लज्जे / लज्जावहे / लज्जामहे |
| क्षीयते | क्षीयते / क्षीयेते / क्षीयन्ते | क्षीयसे / क्षीयेथे / क्षीयध्वे | क्षीये / क्षीयावहे / क्षीयामहे |
७. आत्मनेपदिधातूनां लोट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु अभ्यासं कुरुत लिखत च—
वन्द्-धातुः, लोट्-लकारः
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| वन्दताम् | वन्देताम् | वन्दन्ताम् |
| वन्दस्व | वन्देथाम् | वन्दध्वम् |
| वन्दै | वन्दावहै | वन्दामहै |
कृ-धातुः, लोट्-लकारः
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| कुरुताम् | कुर्वाताम् | कुर्वताम् |
| कुरुष्व | कुर्वाथाम् | कुरुध्वम् |
| करवै | करवावहै | करवामहै |
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | |
|---|---|---|---|
| १. | …मोदताम्…. | ……………….. | ……………….. |
| ……………….. | ……………….. | ……………….. | |
| ……………….. | ……………….. | ……………….. | |
| २. | ….वर्धताम…… | ……………….. | ……………….. |
उत्तरम्:
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | |
|---|---|---|---|
| १. | …मोदताम्…. | मोदेताम् | मोदन्ताम् |
| मोदस्व | मोदेथाम् | मोध्वम् | |
| मोदै | मोदावहै | मोदामहै | |
| २. | ….वर्धताम…… | वर्धेताम् | वर्धन्ताम् |
| वर्धस्व | वर्धेथाम् | वर्धध्वम् | |
| वर्धै | वर्धावहै | वर्धामहै |
८. एतानि क्रियापदानि लोट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु पठत लिखत च—
| लभताम्, सेवताम्, जयताम्, भाषताम्, विद्यताम्, सहताम्, यतताम्, याचताम्, स्पर्धताम्, लज्जताम्, कुरुताम्। |
कर्तृपदानुसारं लोट्-लकारेण क्रियापदं परिवर्तयत—
| लट्-लकारः | लोट्-लकारः |
|---|---|
| उदाहरणम्— सः अन्नं सदा ईश्वरबुद्ध्या सेवते। | भवान् सदा अन्नम् ईश्वरबुद्ध्या सेवताम्। |
| (क) बालकः अन्नस्य निन्दां न कुरुते। | भवान् …………………………… |
| (ख) मम जीवने यशो वर्धते। | तव ………………………………. |
| (ग) अहं बौद्धिकविकासाय सदा योगासनं कुर्वे। | त्वं ……………………………….. |
| (घ) रमेशः सर्वदा सत्यं भाषते। | दिनेशः ………………………….. |
| (ङ) छात्रः लक्ष्यसिद्धये कष्टं सहते। | अहं ……………………………… |
| (च) साधवः सर्वदा रमन्ते। | भवन्तः ………………………….. |
| (छ) भवान् योगेन आरोग्यं लभते। | अहं ……………………………… |
| (ज) रमा सदा सत्कर्मणि यतते। | लता …………………………….. |
| (झ) भक्तः ईश्वरं वन्दते। | त्वं …………………………….. |
उत्तरम्:
| लट्-लकारः | लोट्-लकारः |
|---|---|
| उदाहरणम्— सः अन्नं सदा ईश्वरबुद्ध्या सेवते। | भवान् सदा अन्नम् ईश्वरबुद्ध्या सेवताम्। |
| (क) बालकः अन्नस्य निन्दां न कुरुते। | भवान् अन्नस्य निन्दां मा कुरुताम्। |
| (ख) मम जीवने यशो वर्धते। | तव जीवने यशः वर्धताम्। |
| (ग) अहं बौद्धिकविकासाय सदा योगासनं कुर्वे। | त्वं बौद्धिकविकासाय सदा योगासनं कुरुष्व। |
| (घ) रमेशः सर्वदा सत्यं भाषते। | दिनेशः सर्वदा सत्यं भाषताम्। |
| (ङ) छात्रः लक्ष्यसिद्धये कष्टं सहते। | अहं लक्ष्यसिद्धये कष्टं सहै। |
| (च) साधवः सर्वदा रमन्ते। | भवन्तः सर्वदा रमध्वम्। |
| (छ) भवान् योगेन आरोग्यं लभते। | अहं योगेन आरोग्यं लभै। |
| (ज) रमा सदा सत्कर्मणि यतते। | लता सदा सत्कर्मणि यतताम्। |
| (झ) भक्तः ईश्वरं वन्दते। | त्वं ईश्वरं वन्दस्व। |
Disclaimer: The content that is present on our website is based on the NCERT Class 9 Sanskrit शारदा textbook and is provided for educational purposes only. All the content and images have been taken from Sanskrit Class 9 NCERT Textbook Sharada and CBSE Support material. Images and content shown above are the property of individual organizations and are used here for reference purposes only. To make it easy to understand, some of the content and images are generated by AI and cross-checked by the teachers.