← Back to Class 9 Sanskrit Sharada
Sanskrit Class 9 Chapter 9 Question Answer – कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः में विद्यार्थियों को उपकार, कृतज्ञता और अच्छे व्यवहार के महत्त्व के बारे में बताया गया है। पाठ का मुख्य संदेश है कि मनुष्य को दूसरों द्वारा किए गए उपकार का उचित रूप से प्रत्युपकार करना चाहिए। इस अध्याय के प्रश्न-उत्तर विद्यार्थियों को पाठ समझने और परीक्षा की तैयारी करने में सहायता करेंगे।
Sanskrit Class 9 Chapter 9 Question Answer Sharada कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
१. अधः प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत—
(क) भीमस्य जननी का?
उत्तरम्: कुन्ती
(ख) कुन्त्या निश्चितं कः न समर्थयति?
उत्तरम्: युधिष्ठिरः न समर्थयति
(ग) पाण्डवानाम् उपकर्ता कः?
उत्तरम्: ब्राह्मणः
(घ) कं चिन्तयन् दुर्योधनः निद्रां न लभते?
उत्तरम्: भीमम्
(ङ) पाण्डवाः कुत्र निवसन्ति स्म?
उत्तरम्: एकचक्रे नगरे
(च) भरतवंशप्रदीपः कः?
उत्तरम्: भीमः
(छ) कः भृशं परिदेवयते?
उत्तरम्: ब्राह्मणः
(क) “भक्षप्रदानेन……..” इति श्लोकानुसारं सनातनः धर्मः कः?
उत्तरम्: “भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम्, कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः” इति श्लोकानुसारं सनातनः धर्मः उपकार का प्रतिकार करना है।
(ख) बकनामा दैत्यः कुत्र वसति?
उत्तरम्: बकनामा दैत्यः एकचक्रनगरस्य परस्मिन् पर्वते वसति।
(ग) कुन्ती किं प्रतिश्रुतवती?
उत्तरम्: कुन्ती ब्राह्मणस्य पुत्रं बकासुराय प्रेषयिष्यति इति प्रतिश्रुतवती।
(घ) भीमस्य अग्रजः कः?
उत्तरम्: भीमस्य अग्रजः युधिष्ठिरः।
(ङ) का प्रत्यादेशम् अर्हति?
उत्तरम्: मातरः आज्ञा प्रत्यादेशम् अर्हति न।
(च) पौराः बकासुराय कथं बलिम् आहरन्ति?
उत्तरम्: पौराः बकासुराय पर्यायक्रमेण भक्ष्यभोज्यसहितं मनुष्यं प्रेषयन्ति।
(छ) क्षत्रियाणां धर्मः कः?
उत्तरम्: क्षत्रियाणां धर्मः साधुजनरक्षणं तथा दुष्टनाशनम्।
३. अधस्तात् दत्तानि वाक्यानि केन कं प्रति उक्तानि इति निर्दिशत—
| क्र.सं. | वाक्यानि | केन / कया | कं / कां प्रति |
|---|---|---|---|
| यथा | तस्माद् बालकस्य पिता तपस्वी शोचति | कुन्त्या | भीमम् |
| १. | न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति। | ||
| २. | न हि खरदंष्ट्रो मृगाधिपः सहायमपेक्षते। | ||
| ३. | क्षत्रियाणां यदुचितं तदनुष्ठितम्। | ||
| ४. | अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे? | ||
| ५. | तस्य भीमस्य प्रेषणं कथं न त्वया सङ्कल्पितम्? | ||
| ६. | नरभक्षणं नाम मां साशिनां राक्षसानां धर्मः। |
उत्तरम्:
| क्र.सं. | वाक्यानि | केन / कया | कं / कां प्रति |
|---|---|---|---|
| यथा | तस्माद् बालकस्य पिता तपस्वी शोचति | कुन्त्या | भीमम् |
| १. | न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति। | भीमेन | युधिष्ठिरम् प्रति |
| २. | न हि खरदंष्ट्रो मृगाधिपः सहायमपेक्षते। | भीमेन | अर्जुनम् प्रति |
| ३. | क्षत्रियाणां यदुचितं तदनुष्ठितम्। | भीमेन | कुन्तीम् प्रति |
| ४. | अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे? | सहदेवेन | भीमम् प्रति |
| ५. | तस्य भीमस्य प्रेषणं कथं न त्वया सङ्कल्पितम्? | युधिष्ठिरेण | कुन्तीम् प्रति |
| ६. | नरभक्षणं नाम मां साशिनां राक्षसानां धर्मः। | बकेन | भीमम् प्रति |
४. रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं विभज्य सन्धिनाम लिखत—
यथा— न चैतावत्।
………च………… + ……….एतावत……….. (……….वद्धिृ -सन्धिः………..)
(क) सम्यगनुष्ठितम्।
………………… + ………………… (…………………)
उत्तरम्: सम्यक् + अनुष्ठितम् (विसर्गसन्धिः)
(ख) परस्यादूरवर्तिनि पर्वते वसति बकनामा दैत्यः।
………………… + ………………… (…………………)
उत्तरम्: परस्य + आदूरवर्तिनि (सवर्णदीर्घसन्धिः)
(ग) श्रुतं तस्य दुरात्मनो वृत्तम्।
………………… + ………………… (…………………)
उत्तरम्: दुरात्मनो वृत्तम् = दुर् + आत्मनः (विसर्गसन्धिः)
(घ) भोज्यसमाहारे मानुषोऽपि तस्मै प्रेषयितव्यः।
………………… + ………………… (…………………)
उत्तरम्: मानुषोऽपि = मानुषः + अपि (विसर्गसन्धिः)
(ङ) मातः! नास्त्यत्र किमप्यनुशोचितव्यम्।
………………… + ………………… (…………………)
उत्तरम्: नास्त्यत्र = न + अस्ति + अत्र (लोपसन्धिः)
(च) क्षत्रियाणां यदुचितं तदनुष्ठितम्।
………………… + ………………… (…………………)
उत्तरम्: यदुचितम् = यत् + उचितम् (व्यञ्जनसन्धिः)
(छ) स खल्वेक पुत्रस्तपस्वी भृशं परिदेवयते।
………………… + ………………… (…………………)
उत्तरम्: पुत्रस्तपस्वी = पुत्रः + तपस्वी (विसर्गसन्धिः)
(ज) कथं न त्वया सङ्कल्पितम्।
………………… + ………………… (…………………)
उत्तरम्: सङ्कल्पितम् = सम् + कल्पितम् (व्यञ्जनसन्धिः)
(झ) धर्मसङ्ग्रहोऽत्र द्रष्टव्यः।
………………… + ………………… (…………………)
उत्तरम्: धर्मसङ्ग्रहोऽत्र = धर्मसङ्ग्रहः + अत्र (विसर्गसन्धिः)
(ञ) मानुषभोजी स राक्षस इति श्रूयते।
………………… + ………………… (…………………)
उत्तरम्: राक्षस = रक्ष् + अस् (तत्पुरुषसमासजन्य रूप, व्यञ्जनसन्धिः)
५. पर्यायवाचि-पदानां मेलनं कुरुत—
यथा— पिता — जनकः
| (क) आयोधनम् | १. ब्राह्मणः |
| (ख) विप्रः | २. जननी |
| (ग) असुरः | ३. अग्निः |
| (घ) अम्ब | ४. दैत्यः |
| (ङ) हुताशनः | ५. युद्धम् |
उत्तरम्:
| (क) आयोधनम् | ५. युद्धम् |
| (ख) विप्रः | १. ब्राह्मणः |
| (ग) असुरः | ४. दैत्यः |
| (घ) अम्ब | २. जननी |
| (ङ) हुताशनः | ३. अग्निः |
६. अधोलिखितानां पदानां विपरीतार्थक-शब्दान् लिखत—
यथा— पीवरः — …………..कृशः………………..
(क) उपकृतः — …………………………….
उत्तरम्: अपकृतः
(ख) अग्रजस्य — …………………………….
उत्तरम्: अनुजस्य
(ग) उचितम् — …………………………….
उत्तरम्: अनुचितम्
(घ) हर्षः — …………………………….
उत्तरम्: शोकः
७. मञ्जूषातः समुचितं विशेषणपदं चित्वा लिखत—
| क्षत्रियाणी, शकटपूरं, प्रतिवेशी, खरदंष्ट्रः, जठरस्थः, कौन्तेयः, पीवरौ |
यथा— ………….पीवरौ……………. बाहू
(क) ……………………….. मृष्टान्नम्
उत्तरम्: शकटपूरं
(ख) ……………………….. ब्राह्मणः
उत्तरम्: प्रतिवेशी
(ग) ……………………….. मृगाधिपः
उत्तरम्: खरदंष्ट्रः
(घ) ……………………….. भीमः
उत्तरम्: कौन्तेयः
(ङ) ……………………….. कुन्ती
उत्तरम्: क्षत्रियाणी
(च) ……………………….. हुताशनः
उत्तरम्: जठरस्थः
८. समस्तपदानि लिखत—
यथा— मृष्टम् अन्नं शकटपूरं पूरयित्वा प्रेषणीयम्। ……..मृष्टान्नम्…………….
(क) वीरस्य भुजयोः बलम् आश्रित्य वयं सुखशेमं हि। ……………………
उत्तरम्: वीरभुजबलाश्रयः
(ख) भवता धर्माणां सङ्ग्रहः द्रष्टव्यः। ……………………
उत्तरम्: धर्मसङ्ग्रहदर्शनम्
(ग) न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति। ……………………
उत्तरम्: मातुराज्ञाप्रत्यादेशः
(घ) धनं धरति इति अहम् अनुगमिष्यामि। ……………………
उत्तरम्: धनधरः
(ङ) न हि खरदंष्ट्रः मृगाणाम् अधिपः सहायमपेक्षते। ……………………
उत्तरम्: खरदंष्ट्रमृगाधिपः
(च) अस्य परस्य न दूरवर्तते पर्वते वसति बकनामा दैत्यः। ……………………
उत्तरम्: परपर्वतवासी बकदैत्यः
९. अधोलिखितवाक्यानाम् उचितभावैः सह सम्मेलनं कुरुत—
| यथा— प्रभूतमुपस्थितं मे भोजनम्। | हर्षः |
| (क) धनुर्धरोऽहमनुगमिष्यामि। | १. हासः |
| (ख) भीमस्य प्रेषणं कथं न त्वया सङ्कल्पितम्? | २. निराशा |
| (ग) अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे? | ३. ग्लानिः |
| (घ) हनिष्यामि तं दुरात्मानम्। | ४. अधिकारः |
| (ङ) स खल्वेकपुत्रस्तपस्वी भृशं परिदेवयते। | ५. ओजः |
| (च) मानुषापसद, परिवेषय मे भोजनम्। | ६. धैर्यम् |
उत्तरम्:
| यथा— प्रभूतमुपस्थितं मे भोजनम्। | हर्षः |
| (क) धनुर्धरोऽहमनुगमिष्यामि। | ६. धैर्यम् |
| (ख) भीमस्य प्रेषणं कथं न त्वया सङ्कल्पितम्? | २. निराशा |
| (ग) अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे? | १. हासः |
| (घ) हनिष्यामि तं दुरात्मानम्। | ५. ओजः |
| (ङ) स खल्वेकपुत्रस्तपस्वी भृशं परिदेवयते। | ३. ग्लानिः |
| (च) मानुषापसद, परिवेषय मे भोजनम्। | ४. अधिकारः |
१०. वाच्यपरिवर्तनं कुरुत—
| कर्तृवाच्यम् | कर्मवाच्यम् |
|---|---|
| यथा— भवत्या प्रतिश्रुतम्। | ……………..भवती प्रतिश्रुतवती ।……………….. |
| (क) क्षत्रियाण्या अनुष्ठितम्। | ……………………………………….. |
| (ख) भवत्या सज्जीक्रियताम्। | ……………………………………….. |
| (ग) भवत्या उपक्षिप्तम्। | ……………………………………….. |
| (घ) त्वया सङ्कल्पितम्। | ……………………………………….. |
| (ङ) भवता धर्मसङ्ग्रहः द्रष्टव्यः। | ……………………………………….. |
| (च) पौरजनैः मानुषः प्रेषयितव्यः। | ……………………………………….. |
| कर्तृवाच्यम् | कर्मवाच्यम् |
|---|---|
| यथा— भवत्या प्रतिश्रुतम्। | ……………..भवती प्रतिश्रुतवती ।……………….. |
| (क) क्षत्रियाण्या अनुष्ठितम्। | क्षत्रियाणी अनुष्ठिता। |
| (ख) भवत्या सज्जीक्रियताम्। | भवती सज्जीक्रियेत। |
| (ग) भवत्या उपक्षिप्तम्। | भवती उपक्षिप्ता। |
| (घ) त्वया सङ्कल्पितम्। | त्वं सङ्कल्पितवान्। |
| (ङ) भवता धर्मसङ्ग्रहः द्रष्टव्यः। | भवान् धर्मसङ्ग्रहम् पश्येत। |
| (च) पौरजनैः मानुषः प्रेषयितव्यः। | पौरजनाः मानुषम् प्रेषयेयुः। |
स्वाध्यायान्मा प्रमदः
- कविकालकृतीनां विचारः (https://vidwannrs.in/)
- कविः — विद्वान् एन्. रङ्गनाथशर्मा
- जननम् — ७.४.१९२६, देहत्यागः — २०१४
- जन्मस्थानम् — नडळल्ली ग्रामः, शिवमोग्गमण्डलम्, कर्णाटक-राज्यम्।
- उपाधयः — महामहोपाध्यायः, विद्यावारिधिः, व्याकरणशास्त्रप्रवीणः।
राष्ट्रप्रशस्तिभाक् राज्यप्रशस्तिभाक् च।
कृतयः
- अयम् आचार्यः स्वरचित-ग्रन्थान्, अनूदित-ग्रन्थान्, व्याख्यानग्रन्थान् इति परश्शतान् लेखान् ग्रन्थान् च अलिखत्।
- संस्कृतभाषया— बाहुबलिविजयम्, एकचक्रम्, कुसुमाञ्जलिः, श्रीशङ्करचरितामृतम् इत्यादयः कृतयः प्रसिद्धाः।
- अयं विद्वान् व्याकरण-शास्त्रे, अलङ्कारशास्त्रे, अद्वैत-वेदान्ते निष्णातः।
- बेङ्गलुरुस्थे चामराजेन्द्र-संस्कृत-महाविद्यालये व्याकरणप्राध्यापकः सन् चिरं सरस्वत्याः सेवाम् अकरोत्।
अमरकोषः
- १. असुरः असुरा दैत्य-दैतेय-दनुजेन्द्रारि-दानवाः।
- २. आयोधनं युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणम्।
- ३. तनयः आत्मजस्तनयः सूनुः। स्त्रियः पुत्रुस्त्रियं त्वमी। यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्।
अभ्यासः
१. अस्य रूपकस्य अभिनय-अंशान् ज्ञात्वा स्वशालायाम् अभिनयम् कुरुत।
२. अस्मिन् रूपके विद्यमानानां पात्राणां नामानि विलिख्य तेषां विषये टिप्पणीं लिखत।
३. विद्यालयस्य ग्रन्थालयं गत्वा महाभारतस्य विविधपात्राणां विषये पठित्वा मित्रैः सह आलोचनां कुरुत।
Disclaimer: The content that is present on our website is based on the NCERT Class 9 Sanskrit शारदा textbook and is provided for educational purposes only. All the content and images have been taken from Sanskrit Class 9 NCERT Textbook Sharada and CBSE Support material. Images and content shown above are the property of individual organizations and are used here for reference purposes only. To make it easy to understand, some of the content and images are generated by AI and cross-checked by the teachers.