← Back to Class 9 Sanskrit Sharada
Sanskrit Class 9 Chapter 10 Question Answer – णमो अरिहंताणं में विद्यार्थियों को जैन धर्म की परंपरा, अहिंसा, आत्मसंयम और आध्यात्मिक मूल्यों से परिचित कराया गया है। पाठ में णमोकार महामन्त्र के महत्त्व तथा अरिहन्तों के प्रति श्रद्धा और सम्मान की भावना को सरल संस्कृत भाषा में समझाया गया है। इस अध्याय के प्रश्न-उत्तर विद्यार्थियों को पाठ को समझने और परीक्षा की तैयारी करने में सहायता करेंगे।
Sanskrit Class 9 Chapter 10 Question Answer Sharada णमो अरिहंताणं
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
१. एकपदेन उत्तरं लिखत—
(क) ऋषभेण निर्मितस्य नगरस्य नाम किम्?
उत्तरम् — नगरस्य नाम विनितानगरम् आसीत्।
(ख) ऋषभस्य प्रसिद्धे द्वे कवे के?
उत्तरम् — ऋषभस्य प्रसिद्धे द्वे कन्ये ब्राह्मी तथा सुन्दरी आस्ताम्।
(ग) कस्यां लिप्यां नैकानि शास्त्राणि लिपिबद्धानि?
उत्तरम् — ब्राह्मीलिप्यां नैकानि शास्त्राणि लिपिबद्धानि।
(घ) विनिता नामकं राज्यं ऋषभः कस्मै समर्पितवान्?
उत्तरम् — विनिता नामकं राज्यं ऋषभः भरताय समर्पितवान्।
(ङ) ऋषभः बाहुबलिने किं राज्यं प्रदत्तवान्?
उत्तरम् — ऋषभः बाहुबलिने तक्षशिला-राज्यं प्रदत्तवान्।
(च) प्रजाः भिक्षायां कानि वस्तूनि यच्छन्ति स्म?
उत्तरम् — प्रजाः भिक्षायां आभरणानि तथा अनर्घवस्तूनि यच्छन्ति स्म।
(क) देशे काः समस्याः सन्ति इति ऋषभदेवस्य कल्पना प्राप्ता?
उत्तरम् — ऋषभदेवस्य कल्पना प्राप्ता यत् देशे जनानाम् आलस्यं, कृषिकार्ये अनासक्ति, उत्पादनक्षमतायाः अभावः इत्यादयः मूलसमस्याः सन्ति।
(ख) महाराजः केषु कार्येषु प्रजाः प्राशिक्षितवान्?
उत्तरम् — महाराजः प्रजाः कृषिकार्ये, भोजननिर्माणे, वस्त्रनिर्माणे, पशुपालने, नगरनिर्माणे च प्राशिक्षितवान्।
(ग) ऋषभदेवस्य जीवनपरिवर्तिनी घटना का आसीत्?
उत्तरम् — ऋषभदेवस्य जीवनपरिवर्तिनी घटना आसीत् नर्तकी सहसा मृताभवत् इति दृश्यं, येन तस्य मनः वैराग्ये प्रवृत्तम्।
(घ) ऋषभदेवस्य दीर्घकालिकस्य उपवासस्य समाप्तिः कथम् अभवत्?
उत्तरम् — ऋषभदेवस्य दीर्घकालिकस्य उपवासः इक्षुरसस्य पानेन समाप्तः, यः वैशाखमासस्य अक्षयतृतीयायाम् अभवत्।
(ङ) ऋषभदेवः कदा कुत्र च केवलज्ञानं प्राप्तवान्?
उत्तरम् — ऋषभदेवः फाल्गुनमासे, प्रयागराजे अक्षयवटवृक्षस्य अधः केवलज्ञानं प्राप्तवान्।
(च) जनानां मार्गदर्शनार्थं किं क्रमं रचितवान्?
उत्तरम् — जनानां मार्गदर्शनार्थं ऋषभदेवः भिक्षुः, भिक्षुणी, श्रावकः, श्राविका इति क्रमं रचितवान्, यः जैनसङ्घः इति प्रसिद्धः।
३. समस्तपदानि लिखत—
| विग्रहवाक्यम् | समस्तपदम् |
|---|---|
| (क) महान् च असौ राजा च | ………………………………………….. |
| (ख) प्रजानां सुखम् | ………………………………………….. |
| (ग) मूलाः समस्याः | ………………………………………….. |
| (घ) भोजनस्य निर्माणम् | ………………………………………….. |
| (ङ) आर्थिकी स्थितिः | ………………………………………….. |
| (च) प्राप्तः आनन्दः येन सः | ………………………………………….. |
| (छ) विधिना लिखितम् | ………………………………………….. |
| (ज) गृहं प्रति | ………………………………………….. |
| (झ) ब्राह्मी नाम लिपिः | ………………………………………….. |
उत्तरम् —
| विग्रहवाक्यम् | समस्तपदम् |
|---|---|
| (क) महान् च असौ राजा च | महान्राजः |
| (ख) प्रजानां सुखम् | प्रजासुखम् |
| (ग) मूलाः समस्याः | मूलसमस्याः |
| (घ) भोजनस्य निर्माणम् | भोजननिर्माणम् |
| (ङ) आर्थिकी स्थितिः | आर्थिकस्थितिः |
| (च) प्राप्तः आनन्दः येन सः | प्राप्तानन्दः |
| (छ) विधिना लिखितम् | विधिलिखितम् |
| (ज) गृहं प्रति | गृहप्रति |
| (झ) ब्राह्मी नाम लिपिः | ब्राह्मीलिपिः |
४. वाक्यानि उदाहरणानुसारं परिवर्तयत—
यथा— जनैः स्वयमेव निर्माणकार्यम् आरब्धम्।
..जनाः स्वयमेव निर्माणकार्यम् आरब्धवन्तः।………………………………………….
(क) महाराजेन राज्यं समर्पितम्।
उत्तरम् — महाराजः राज्यं समर्पितवान्।
(ख) केनापि तत् न चिन्तितम्।
उत्तरम् — कोऽपि तत् न चिन्तितवान्।
(ग) ऋषभदेवेन दीर्घकालिकः उपवासः कृतः।
उत्तरम् — ऋषभदेवः दीर्घकालिकम् उपवासं कृतवान्।
(घ) जनैः जीवनपद्धतिः परिवर्तिता।
उत्तरम् — जनाः जीवनपद्धतिं परिवर्तितवन्तः।
(ङ) ऋषभेण योजना कृता।
उत्तरम् —ऋषभः योजना कृतवान्।
५. सन्धिं कुरुत—
(क) इति + अतः …………………………………………..
उत्तरम् — इततः (विसर्गसन्धिः)
(ख) च + इति …………………………………………..
उत्तरम् — चैति (गुणसन्धिः)
(ग) देवस्य + अपि …………………………………………..
उत्तरम् — देवस्यापि (स्वरयोगसन्धिः)
(घ) तथा + एव …………………………………………..
उत्तरम् — तथैव (गुणसन्धिः)
(ङ) इति + एतादृशाः …………………………………………..
उत्तरम् — इतैतादृशाः (गुणसन्धिः)
(च) ब्राह्मीद्वारा + एव …………………………………………..
उत्तरम् — ब्राह्मीद्वारेव (गुणसन्धिः)
(छ) प्रस्थितः + अयम् …………………………………………..
उत्तरम् — प्रस्थितोऽयम् (विसर्गसन्धिः)
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्।
१. जैनसम्प्रदायानुसारं भोजनपद्धतिं लिखत। (किं खादन्ति? कस्मिन् समये खादन्ति?)
उत्तरम् — जैनसम्प्रदायानुसारं भोजनपद्धतिः अत्यन्तं नियमबद्धा अस्ति। ते फलानि, शाकानि, धान्यानि, दुग्धपदार्थाः च खादन्ति, किन्तु मांसं न खादन्ति। भोजनं प्रायः दिनमध्याह्ने पूर्वमेव कुर्वन्ति, रात्रौ भोजनं न कुर्वन्ति।
२. पञ्चमहाव्रतानि लिखत।
उत्तरम् — जैनधर्मे पञ्चमहाव्रतानि सन्ति —
- अहिंसा (मनसा, वाचा, कर्मणा हिंसा न कर्तव्या)
- सत्यं (सत्यवचनं कर्तव्यम्)
- अस्तेयम् (परद्रव्यग्रहणं न कर्तव्यम्)
- अपरिग्रहः (आवश्यकात् अधिकं संग्रहः न करणीयः)
- ब्रह्मचर्यम् (शुद्धाचारः पालनम्)
३. णमोकारमहामन्त्र-दिवसस्य विषये किं जानन्ति इत्युपरि युक्त-कक्षायां वदत।
उत्तरम् — णमोकारमहामन्त्रः जैनानां परमपावनः मन्त्रः अस्ति। प्रतिवर्षे प्रैलमासस्य नवमेदिनाङ्के जैनजनाः सामूहिकरूपेण अस्य मन्त्रस्य जपं कुर्वन्ति। तस्मिन् दिने णमोकारमहामन्त्र-दिवसः इति उत्सवः आचर्यते।
४. पञ्चमहाव्रतेषु कस्यापि एकस्य व्रतस्य विषये सहपाठिनां परतः आगत्य वदत।
उत्तरम् — उदाहरणार्थं अहिंसा-व्रतस्य विषये वदितुं शक्यते। अहिंसा-व्रतस्य तात्पर्यम् — न केवलं हिंसा न कर्तव्या, अपि तु प्राणिमात्रे दयाभावः धारयितव्यः। मनसा, वाचा, कर्मणा च हिंसा त्याज्या।
Disclaimer: The content that is present on our website is based on the NCERT Class 9 Sanskrit शारदा textbook and is provided for educational purposes only. All the content and images have been taken from Sanskrit Class 9 NCERT Textbook Sharada and CBSE Support material. Images and content shown above are the property of individual organizations and are used here for reference purposes only. To make it easy to understand, some of the content and images are generated by AI and cross-checked by the teachers.